| Dane | |
|---|---|
| Urodzenie | 5 sierpnia 1461, Kraków |
| Śmierć | 19 sierpnia 1506, Wilno |
| Rodzice | Kazimierz IV Jagiellończyk i Elżbieta Rakuszanka |
| Małżeństwo | Helena Moskiewska (od 18 lutego 1495) |
| Panowanie i urzędy | |
| Wielki Książę Litewski | 1492–1506 |
| Król Polski | 1501–1506 (koronacja 12 grudnia 1501) |
Aleksander Jagiellończyk objął rządy w Wielkim Księstwie Litewskim po śmierci ojca w 1492 roku i utrzymał tam samodzielność polityczną. Rok 1501 przyniósł mu koronację na króla Polski; w obu rolach prowadził politykę wobec Moskwy i wspierał rozwój architektury w Litwie i na Wawelu.
Życiorys i panowanie na Litwie
Aleksander był czwartym synem Kazimierza IV i Elżbiety Habsburżanki. Od 20 lipca 1492 r. sprawował władzę w Wielkim Księstwie Litewskim, co oznaczało przerwanie osobnej unii personalnej między Litwą a Koroną. Mówił po litewsku i pozostawał ostatnim wielkim księciem Litwy z tą umiejętnością.
W pierwszych latach panowania prowadził wojnę z Wielkim Księstwem Moskiewskim w latach 1492–1494; konflikt zakończył się utratą Wiaźmy i części księstw pogranicznych. Dążył do pokojowego ułożenia stosunków z Moskwą i w tym celu 18 lutego 1495 poślubił Helenę, córkę Iwana III Srogiego.
Konflikty z Moskwą i sojusze
W 1500 r. nadeszła nowa fala działań zbrojnych — wojska moskiewskie zajęły część Zadnieprza i zagroziły Smoleńskowi, co zapoczątkowało kolejną wojnę litewsko-moskiewską. 3 marca 1501 w Wilnie zawarł sojusz przeciwko Moskwie z mistrzem krajowym Inflant, Wolterem von Plettenbergiem.
Po śmierci króla Jana Olbrachta sejm walny w Piotrkowie 3 października 1501 wybrał Aleksandra na jego następcę; delegacja sejmu wezwała go do Krakowa, skąd udał się po koronę licząc na polskie wsparcie w konflikcie z Moskwą.
Koronacja i rządy w Polsce
12 grudnia 1501 w katedrze na Wawelu został koronowany na króla Polski przez arcybiskupa gnieźnieńskiego kardynała Fryderyka Jagiellończyka. Jego żona Helena nie została królową koronowaną w Polsce z uwagi na przynależność do wyznania prawosławnego i sprzeciw części biskupów.
Przed koronacją podpisał akty ustrojowe przygotowane przez polskich możnowładców — zrzekł się praw dziedzicznych do Litwy i zacieśnił unię polsko-litewską (unia mielnicka, 1501). Przywilej mielnicki przekazał znaczne uprawnienia senatowi, co ograniczyło władzę królewską.
Prawo, sejmy i pokój z Moskwą
Problemy finansowe skarbu ograniczały możliwości obronne państwa wobec najazdów tatarskich i wołoskich. 28 marca 1503 podpisano rozejm na sześć lat, kończący wojnę z Moskwą; wskutek tego około jedna trzecia terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazła się pod okupacją moskiewską.
W 1504 roku odwiedził Gdańsk, potwierdził tamtejsze przywileje i rozwiązał spory handlowe. Rok później sejm uchwalił konstytucję Nihil novi, która zabraniała królowi wprowadzania ustaw dotyczących wolności i przywilejów bez zgody senatu i izby poselskiej; na tym samym sejmie zatwierdzono też „Statut Łaskiego”.
Życie prywatne i małżeństwo
Małżeństwo Aleksandra z Heleną Moskiewską uznaje się za udane na poziomie osobistym; była to jedyna oficjalna unia monarchy polskiego z córką wielkiego księcia moskiewskiego. Helena pozostała przy prawosławiu, co utrudniało jej relacje z królową wdową Elżbietą oraz z polskimi elitami możnowładczymi i kościelnymi.
Fundacje artystyczne i architektura
W 1504 roku rozpoczęto na Wawelu budowę renesansowego pałacu; za życia Aleksandra wzniesiono skrzydło północno-zachodnie, a prace kontynuował jego brat Zygmunt I. W Wielkim Księstwie Litewskim był fundatorem późnogotyckich dzieł sakralnych.
Do jego fundacji zalicza się kompleks klasztorny bernardynów w Wilnie oraz kościół św. Anny. Przypisuje się mu także prawdopodobne fundowanie obronnych cerkwi w Małomożejkowie i Synkowiczach.
