Ołtarz Wita Stwosza, nazywany też ołtarzem Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny, zajmuje główny ołtarz kościoła Mariackiego w Krakowie. Nastawa powstała w latach 1477–1489 i wyróżnia się rozmiarami, bogactwem rzeźb i wykonaniem z drewna.
Jakie rozmiary i materiały ma ołtarz?
Retabulum mierzy 11 × 13 m, a najwyższe figury osiągają około 2,8 m wysokości. Konstrukcja nośna wykonana jest z drewna dębowego, tło z modrzewia, a ponad 200 pełnoplastycznych postaci wyrzeźbiono z litych kloców lipowych. Te cechy czynią go największą gotycką nastawą ołtarzową w Europie.
Co przedstawia scena główna?
W centralnej szafie znajduje się scena Zaśnięcia Marii Panny. Maryja leży śpiąca, otoczona apostołami, a kompozycję wzmacnia bliskie ustawienie postaci i bogate złocenia szat. Niektóre grupy figur — na przykład Matka Boska z trzymającym ją świętym Jakubem oraz scena Wniebowzięcia z Chrystusem, jego matką i dwoma aniołami — zostały wyrzeźbione z jednego pnia lipowego. Rzeźby łączą mistyczny wymiar przedstawień z realistycznym odwzorowaniem cech ludzkich.
Jakie sceny pokazują skrzydła ołtarza?
Otwarty ołtarz na ruchomych skrzydłach ukazuje sześć Radości Maryi, natomiast przy zamkniętej szafie widoczne są płaskorzeźby dwunastu scen z życia Marii i Jezusa:
- Zwiastowanie Pańskie
- Boże Narodzenie
- Pokłon Trzech Króli
- Zmartwychwstanie
- Wniebowstąpienie
- Zesłanie Ducha Świętego
Przy zamkniętej nastawie przedstawienia rozmieszczone są tak, że każdy zestaw scen mieści się w oddzielnej kwaterze skrzydeł. W sumie ołtarz zawiera dwanaście płaskorzeźb ilustrujących wydarzenia od narodzin Marii po ukazanie się Zmartwychwstałego.
Jakie są cechy stylu i realizmu?
Rzeźby łączą elementy sacrum i scen codziennych. Szaty apostołów często są złocone, obok nich widać stroje przypominające ubiory mieszczańskie XV wieku. Stwosz nadał apostołom wyraziste rysy — uwidocznił uchybienia ciała, zdeformowane dłonie, napęczniałe żyły i znamiona chorób skórnych. Ołtarz pełni jednocześnie funkcję religijną i dokument kostiumologiczny tamtej epoki; pojawiają się wierne odwzorowania sprzętów domowych i naczyń.
Jak powstał ołtarz i jakie miał losy?
Początek historii związany jest z zawaleniem się sklepienia prezbiterium kościoła Mariackiego w 1442 roku. Plany nowej nastawy wspierały zapisy testamentowe mieszczan krakowskich. Wit Stwosz, rzeźbiarz pochodzący z obszaru Szwabii i szkolony w górnej Nadrenii, przybył do Krakowa w 1477 roku. Przez dwadzieścia lat przebywał w mieście, a około dwanaście lat poświęcił pracom nad ołtarzem.
W 1483 Rada Miejska zwolniła Stwosza z płacenia podatków, co świadczy o zadowoleniu fundatorów z postępów prac. Pozłotnicze i polichromierskie wykończenia rozpoczęto najpóźniej w 1485 roku. Ołtarz był gotowy na święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, 15 sierpnia 1489 roku. Imię autora zostało ustalone dopiero w 1824 roku przez Ambrożego Grabowskiego.
Jakie miały miejsce konserwacje i odkrycia?
Podczas II wojny światowej figury ołtarza zostały zdemontowane i ukryte; prof. Karol Estreicher przetransportował je Wisłą do Sandomierza w celu ochrony przed zniszczeniem. Niemcy odnaleźli i przewieźli rzeźby oraz elementy szafy ołtarzowej do różnych ośrodków w III Rzeszy. Po wojnie Estreicher z pomocą Amerykanów odnalazł ołtarz i sprowadził go do Polski w maju 1946 roku. Konserwacje po wojnie odbywały się na Wawelu w latach 1946–1950, a ołtarz wrócił do kościoła Mariackiego w 1957 roku.
W 2015 rozpoczęto nowy cykl prac konserwatorskich powierzonych Międzyuczelnianemu Instytutowi Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki warszawskiej i krakowskiej ASP. Kierownikiem badań i prac był dr hab. Jarosław Adamowicz. Konserwacja trwała pięć lat i zakończyła się w lutym 2021 roku. Badania dendrochronologiczne wykazały, że drewno dębowe konstrukcji pochodziło z Puszczy Niepołomickiej; drzewa rosły w latach 1350–1472. Podczas prac usunięto przemalowania i odkryto datę "1486" na szacie figury św. Jakuba, co rzuca nowe światło na chronologię wykonania zasadniczej części ołtarza. Po konserwacji przywrócono barwną paletę z czerwienią ramek, błękitem azurytu i licznymi złoceniami oraz oryginalny układ kompozycyjny figur.
W jakich dziełach kultury pojawia się ołtarz?
Historia powstania ołtarza była inspiracją dla powieści Antoniny Domańskiej "Historia żółtej ciżemki". Na podstawie tej książki powstał film z 1961 roku. Ołtarz stał się także tematem opery Józefa Świdra z 1974 roku. W filatelistyce motyw ołtarza pojawiał się wielokrotnie na znakach pocztowych i kartach wydawanych w XX wieku.
Informacje praktyczne
- Adres: plac Mariacki 5, 33-332 Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 14:00–18:00, pn–wt, cz–sob 11:30–18:00, śr 11:00–18:30
- Ocena w Mapach Google: 4,8 (220 opinii)
