Kościół św. Andrzeja to średniowieczna świątynia klasztorna w Krakowie, na terenie I dzielnicy Stare Miasto. Wybudowano go pod koniec XI wieku i wciąż czytelna jest jego romańska konstrukcja, uzupełniona późniejszymi gotyckimi i barokowymi elementami.
Historia
Świątynię wzniesiono w latach 1079–1098 z fundacji palatyna Sieciecha. Początkowo podlegała benedyktynom z Sieciechowa, a następnie opactwu w Tyńcu. Według kronikarza Jana Długosza ludność Okołu broniła się przy tej świątyni podczas najazdu mongolskiego w 1241 roku.
W 1243 roku Konrad Mazowiecki otoczył kościół fosą i wałem w trakcie walk o tron krakowski. Kolejny najazd tatarski w 1260 roku prawdopodobnie spowodował częściowe zniszczenia. W 1320 kościół przekazano klaryskom; z fundacji króla Władysława Łokietka powstały wówczas zabudowania klasztorne. Pożary powtarzały się w różnych okresach, lecz zewnętrzna bryła uległa zmianom głównie poprzez dodanie barokowych hełmów wież i północnego portalu. W XVIII wieku przeprowadzono gruntowną barokizację wnętrza, z dekoracją stiukową przypisywaną Baltazarowi Fontanie oraz prawdopodobnym udziałem Franciszka Placidi przy ołtarzu.
Architektura i wystrój wnętrza
Kościół zachował charakterystyczną, obronną sylwetkę romańską. Ma postać dwuwieżowej bazyliki typu saskiego z krótkim, jednoprzęsłowym trójnawowym korpusem, transeptem i prezbiterium zamkniętym apsydą. Ściany zbudowano z na przemian układanych warstw wapienia i piaskowca. Nad nawami istniały empory obiegające wnętrze wież i kończące się w bocznych ramionach transeptu.
Fasada zachodnia dominuje dwiema wieżami — u podstawy czworokątnymi, wyżej ośmiobocznymi z biforiami — oraz triforium w szczycie części środkowej. Dolna część masywnych murów zawierała otwory strzelnicze i ślady zamurowanego pierwotnego portalu. Zewnętrzne ściany prezbiterium i apsydy ozdobiono lizenami i fryzem arkadowym, co urozmaica surową bryłę.
Wnętrze prezentuje obecnie bogaty wystrój barokowy, choć zachowały się fragmenty średniowiecznych malowideł. W północnej wieży, na wysokości pierwszego piętra, wyryto podpis XII‑wiecznego muratora. Polichromia w kopule przedstawia Sąd Ostateczny, natomiast w prezbiterium zamieszczono sceny z życia świętych — m.in. chwałę św. Klary, Salomei i Kingi oraz koronację Matki Bożej w absydzie. W głównym ołtarzu znajduje się obraz św. Andrzeja; w mensie umieszczono barokowe tabernakulum z XVIII wieku. W prezbiterium zachowały się także zabytkowe organy o ośmiu głosach.
Klasztor i skarbiec
Do kościoła przylega klasztor z wirydarzem pośrodku, wzniesiony na planie nieregularnego czworoboku. Zabudowania przechodziły przebudowy pod koniec XVI wieku oraz na przełomie XVI i XVII wieku. W 1843 roku wykonano neoromańską elewację od strony Grodzkiej.
Skarbiec klasztorny przechowuje cenne relikty i zabytki: XIII‑wieczne relikwiarze, mozaikowy obraz Matki Bożej w stylistyce bizantyńskiej z przełomu XII/XIII wieku oraz najstarsze figurki jasełkowe z początku XIV wieku, które przypisuje się ofiarom Elżbiety, siostry króla Kazimierza Wielkiego. Klasztorna biblioteka zawiera m.in. późnoromański graduał z XIII wieku i iluminowane księgi wczesnogotyckie.
Informacje praktyczne
- Adres: Grodzka 54, 31-044 Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–nd 7:00–17:00
- Telefon: +48124221612
- Strona internetowa: klaryski.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (762 opinie)
