Fort nr 44 „Tonie” to artyleryjska twierdza z lat 1881–1884 położona przy ul. Jurajskiej 16. Obiekt znajduje się w rejestrze zabytków i przez ostatnie lata był przedmiotem sporów prawnych oraz zmiany gospodarzy. Mimo zapowiedzi o utworzeniu Muzeum Twierdzy Kraków fort nie został jeszcze udostępniony w trybie stałym; wejścia organizowane są okazjonalnie.
Co z dostępnością i zwiedzaniem?
Zarząd Budynków Komunalnych informuje, że po pracach zabezpieczających z 2025 r. obiekt może być systematycznie udostępniany do zwiedzania 2-3 razy w miesiącu. Wycieczki po forcie prowadzą organizacje promujące dziedzictwo Twierdzy Kraków, między innymi Małopolskie Stowarzyszenie Miłośników Historii "Rawelin". Rezerwacje na spacery organizowane przez to stowarzyszenie można dokonywać przez stronę rawelin.org/rawelin/rezerwacje-zwiedzania. Fort pozostaje udostępniany wyłącznie podczas cyklicznych wydarzeń i spacerów z przewodnikiem.
Jakie prace wykonano i jakie są plany remontowe?
W 2025 r. przeprowadzone zostały prace zabezpieczające — zakryto niebezpieczne studzienki i otwory oraz odgrodzono miejsca zagrożenia, a także wykonano prace chroniące unikatowe wieże pancernych typów Senkpanzer M.2 przed zalaniem. Koszty tych interwencji przekroczyły 160 tys. zł. Obecnie realizowane są prace projektowe dotyczące hydroizolacji stropodachu koszar, schronu głównego i poterny. Przygotowanie dokumentacji projektowej ma być wykonane do lutego 2027 r. i zostało wycenione na niespełna 100 tys. zł, co pozwoli dopiero zaplanować zakres robót budowlanych i ich koszty.
Jaka jest sytuacja własnościowa i prawna?
Umowa dzierżawy z Fundacją Janus została zawarta 26 września 2008 r. z celem utworzenia Muzeum Twierdzy Kraków. Z powodu zaległości czynszowych umowa została wypowiedziana 19 listopada 2019 r. W wyniku postępowań sądowych oraz eksmisji Zarząd Budynków Komunalnych przejął fort 22 maja 2022 r. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej korzystał z obiektu na podstawie umowy użyczenia zawartej 24 listopada 2023 r., a teren użyczony został zwrócony ZBK 21 marca 2025 r. Finalna darowizna Fortu nr 44 "Tonie" na rzecz Gminy Miejskiej Kraków nastąpiła 10 grudnia 2025 r., w wyniku czego obiekt stał się własnością miasta.
Co planowane jest w otoczeniu fortu?
W okresie od 11 maja do 12 czerwca 2026 r. Wydział Dialogu, Konsultacji i Kontaktu Obywatelskiego wraz z Zarządem Zieleni Miejskiej przeprowadził I etap konsultacji społecznych dotyczących terenu otaczającego fort. Zebrane opinie mają posłużyć do przygotowania wytycznych dla projektantów. Konsultacje dotyczyły przestrzeni rekreacyjnej wokół obiektu i nie obejmowały określania przyszłych funkcji samych zabudowań fortecznych.
W 2026 r. podjęto prace porządkowe związane z pielęgnacją zieleni. Planowane jest wykonanie inwentaryzacji zieleni i projektu gospodarki zielenią, co pozwoli ocenić stan drzewostanu i zaplanować dalsze działania. Określenie możliwości doprowadzenia mediów — wody, kanalizacji i gazu — będzie wpływać na zakres przyszłej adaptacji i wykorzystania budynków fortecznych.
Fort posiada zachowane w znacznej części nietypowe austro-węgierskie wieże wysuwalno-obrotowe oraz kopuły obserwacyjno-bojowe. Obiekt widoczny jest z dojazdowej drogi, a przy odpowiednich warunkach pogodowych stąd obserwować można panoramę Krakowa i widok na Tatry. Dokumentacja projektowa dotycząca hydroizolacji ma zostać przygotowana do lutego 2027 r.
