Fabryka powstała przed II wojną światową jako zakład produkujący naczynia emaliowane. W okresie okupacji niemieckiej przejęta została przez Oskara Schindlera, który prowadził tu działalność produkcyjną i zatrudniał osoby zagrożone eksterminacją, a część z nich później przewiózł do swojej fabryki w Brünnlitz, stosując słynną Listę Schindlera.
Jak powstała fabryka i jak zmieniała się przed wojną?
Zakład rozpoczął działalność w 1937 jako Fabryka Naczyń Emaliowanych i Wyrobów Blaszanych „Rekord”, założona przez Izraela Kohna, Wolfa Luzera Glajtmana i Michała Gutmana. W 1938 przeniesiono produkcję do nowego budynku na Zabłociu. Na początku 1939 roku fabryka zaprzestała produkcji, a w czerwcu 1939 została postawiona w stan upadłości.
Co zrobił Oskar Schindler i jak działała fabryka podczas wojny?
W listopadzie 1939 Oskar Schindler przejął nad fabryką zarząd powierniczy, a następnie wydzierżawił zakład i przekształcił go w Deutsche Emailwarenfabrik (DEF). Schindler rozbudował zabudowania — wzniesiono m.in. hale do obróbki metalu oraz trzykondygnacyjny budynek ze wzorcownią, magazynami i zapleczem administracyjnym, w którym mieściło się też jego mieszkanie.
Przez większość okupacji produkowano naczynia emaliowane, a od 1943 uruchomiono dział produkcji zbrojeniowej: menażki dla Wehrmachtu oraz elementy do pocisków artyleryjskich i lotniczych. Personel zmieniał się w czasie wojny — początkowo przeważali polscy pracownicy, z czasem coraz większą część siły roboczej stanowili Żydzi. W 1944 w fabryce pracowało około 1100 osób. W obliczu likwidacji obozów Schindler ewakuował część produkcji do Brünnlitz i przewiózł tam pracowników, których zabezpieczyła utworzona wspólnie ze swoim księgowym Itzhakiem Sternem Lista Schindlera. Pracowali tam aż do 8 maja 1945 roku, kiedy obóz został wyzwolony.
Co obejmuje ekspozycja muzealna?
Po wojnie obiekt przeszedł pod zarząd państwowy. W 1947 fabrykę przejęto na rzecz skarbu państwa, a od 1948 zarządzały nią Zakłady Wytwórcze Podzespołów Telekomunikacyjnych Telpod. W 2005 budynek trafił do miasta Kraków, a od 2007 część obiektu zajmują dwie instytucje muzealne: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa i Muzeum Sztuki Współczesnej.
Muzeum Historyczne udostępniło w dawnej siedzibie fabryki stałą wystawę zatytułowaną Kraków – czas okupacji 1939–1945. Ekspozycja rozciąga się na 45 salach i podzielona jest na kilkanaście segmentów tematycznych — obejmuje m.in. kampanię wrześniową 1939 roku, rolę Krakowa jako ośrodka władzy Generalnego Gubernatorstwa, życie codzienne mieszkańców, los Żydów krakowskich, działalność Tajnego Państwa oraz dzieje pracowników fabryki i biografię Oskara Schindlera. Zbiory uzupełniają fotografie i dokumenty pochodzące ze zbiorów polskich i zagranicznych. Oddział Muzeum Historycznego został udostępniony publiczności 10 czerwca 2010 roku.
Co zachowało się na terenie zakładu?
Obok hal produkcyjnych i zaplecza administracyjnego przy bramie wjazdowej zachowała się waga pomostowa z lat 30. XX wieku wyprodukowana przez Polską Wytwórnię Urządzeń i Sygnałów Kolejowych. Na terenie zakładu funkcjonuje też drugi oddział przeznaczony dla sztuki współczesnej, co sprawia, że obiekt łączy historię przemysłową z działalnością muzealną.
Jaka jest pozycja fabryki w lokalnej ofercie turystycznej?
Fabryka Schindlera wchodzi w skład Krakowskiego Szlaku Techniki, co umieszcza ją wśród obiektów prezentujących dziedzictwo przemysłowe miasta. Historia zakładu i losy jego pracowników stały się tematem literackim i filmowym — powieść Thomasa Keneally’ego Arka Schindlera oraz film Stevena Spielberga Lista Schindlera opierają się na dziejach fabryki i jej właściciela.
Fabryka Emalia Oskara Schindlera zachowuje postindustrialny charakter i służy jako miejsce dokumentujące okres okupacji oraz ludzkie losy związane z zakładem.
Informacje praktyczne
- Adres: Lipowa 4, 30-702 Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: wt–nd 9:00–20:00, pn 10:00–15:00
- Telefon: +48122570096
- Strona internetowa: muzeumkrakowa.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,5 (26 135 opinii)
