Pewex powstał jako państwowe przedsiębiorstwo prowadzące sklepy i kioski walutowe. Sieć zaczęła działać w 1972 roku i obejmowała kraj — łącznie było to około 800 sklepów. W tych placówkach sprzedawano towary z Zachodu oraz produkty rzadko spotykane w regularnej sprzedaży krajowej. Zakupy tam możliwe były przy użyciu dolary lub specjalnych bonów towarowych.
Co można było kupić w Pewexie?
Półki Peweksu wypełniały importowane i deficytowe towary. Do najczęściej wymienianych należały oryginalne dżinsy (np. Levi's, Wrangler), markowe kosmetyki i perfumy, alkohol importowany — w tym koniaki i whisky — oraz popularne napoje jak Coca‑Cola. W ofercie znajdowały się też słodycze zagraniczne, takie jak Mars, Bounty, Snickers czy M&M’s, oraz krajowe produkty pakowane specjalnie na eksport.
Sklepy sprzedawały elektronikę i sprzęt RTV/AGD: od przenośnych odtwarzaczy i walkmanów po magnetowidy, konsole i komputery typu Atari. Na regałach można było znaleźć zabawki: klocki LEGO, samochodziki Matchbox i lalki Barbie. Dostępne bywały też zegarki, papierosy, spaeramyżywność w puszkach (sardynki, ślimaki), owoce egzotyczne, środki antykoncepcyjne, a nawet materiały budowlane. Wyjątkowo rzadkim, lecz notowanym w ofercie towarem były samochody sprzedawane bez potrzeby oczekiwania na przydział.
Dlaczego powstały sklepy walutowe?
Sklepy walutowe pełniły funkcję ekonomiczną dla państwa: miały koncentrować wymienialne waluty, przywożone przez obywateli pracujących za granicą lub przesyłane przez krewnych. W praktyce Pewex umożliwiał sprzedaż dóbr trudnych do uzyskania na krajowym rynku w zamian za dewizy. Towary sprzedawano w systemie duty free, co oznaczało brak cła i cenę niższą niż zagraniczna, ale wymagano płatności w dewizach lub bonach.
Obywatele z dewizami mogli zdeponować je w banku PKO na kontach walutowych i otrzymywać w zamian bony do wydania w sklepach walutowych. Tam, gdzie dewiz nie było, funkcjonowali nielegalni pośrednicy — cinkciarze — oferujący wymianę walut przy sklepach. Inną siecią tego typu była Baltona, obsługująca głównie marynarzy i rybaków.
Co się stało z siecią?
Sklepy Pewex przestały istnieć po przemianach gospodarczych na początku lat 90. XX wieku. Konkurencja rynkowa i otwarcie handlu zagranicznego sprawiły, że model sprzedaży za dewizy przestał być opłacalny. Marka odeszła z polskich miast, pozostawiając silne wspomnienie jako symbol towarów luksusowych w czasach PRL.
